Kategorier
Uncategorized Крилл алифбосида Ривоятлар

Бахшилар хақида ривоятлар

Тўпловчи ва нашрга тайёрловчи : Фольклошунос олим Малик Муродов.

Бухоро хони билан Бахши

Бухоро хони доно вазирининг қайтаришига ҳам қулоқ солмай, бахшиларнинг ҳамма гапи ўтрик деб, қўшиқчи билан дўмбиракаш борки туттириб келиб жазолайверибди. Кейин «қўшиқчи қўшиқ айтмасин, дўмбиракаш дўмбира чертмасин, кимда-ким айтганимни қилмаса боши ўлимда, моли талонда», деб фармони олий биттирибди. «Подшоҳнинг амри вожиб» деганларидай унинг айтганини қилиб, қўшиқчи қўшиқ айтишни тўхтатибди, дўмбиракаш дўмбирасини синдирибди.
Бир вақт келиб хоннинг юраги сиқиладиган, кўнглига ҳеч нарса сиғмайдиган, ҳеч нарсани ёқтирмайдиган бўлибди. Қўшиқни, дўмбирани яхши кўрадиган вазирини ёнига чақириб:
— Авваллари кўнглим қувноқ эди. Юрак-юрагимдан кула олар эдим. Энди бўлса кўнглим ҳеч нарсани ёқтирмайди. Менга бир бало бўлди шекилли, ё вақти қазойим битдимикин, — дебди.
Шунда вазири:
— Хоним, илгарилари юртда қўшиқчилар бўлар эди. Улар қўшиқ айтиб, дўмбира чертса қалбдан самимий кулар эдингиз. Юрагингиз очилиб, кайфиятингиз яхши бўлар эди. Энди бўлса уларни сўзларинг ўтрик, бўлмағур деб ўлим жазоси билан қўрқитиб юбордингиз. Қўшиқчи қўшиғини айтмай, дўмбиракаш дўмбирасиии чертмаганидан бир сиз эмас, бутун эл қайғу- ғамда қолди.— дебди. Подшоҳ сир бой бермай,
— Қўшиқчи қўшиқ айтса, дўмбиракаш дўмбира чертса кўнгил кўтарилиб, юрак ёзиларканми,— дебди.
— Ҳеч сўзсиз хоним, — деб жавоб берибди унга вазир. Қўшиқ дилларни яйратиб, кишига ўзгача ҳузур ато этади. Дўмбира куйидан сел бўлиб эриб кетасиз.
— Бўлмаса дурустроқ бахшини топиб кел. Ўшанда гапингнинг рост-ёлғонлигини биламан дебди. Вазир подшоҳ айғоқчиларидан Қамаши деган жойда бир бахши борлиги хабарини топибди.
— Сени подшоҳликка олгани келдим, — дебди вазир бахшига.
— Мен қўшиқчи ё дўмбиракаш бўлмасам. Нега энди подшоҳликка борар эканман.— Вазир бахшининг донғини эшитган экан.
— Йўқ, сен бахшисан,— дебди вазир бахшига қараб. Қўрқмас, довюрак қўшиқчисан. Ҳамма қўшиқчи дўмбирасини синдириб, қўшиқ айтишдан воз кечган бўлсанг сен қўшиғингни баралла айтиб юргансан. Тўғрисини айтсанг, дордан сақлаб қоламан.Ёлғон аралаштирсанг хонга бориб «Фармони олийингизни қилмай, дўмбира чертиб, қўшиқ айтиб юрибди», деб дорга остираман. Худо ёрлақаб хонга қўшиқ керак бўлиб қолди. Бахши ўйлаб-ўйлаб:
— Майли, хонингга қўшиқ айтиб, бахшининг кимлигини кўрсатсам кўрсата қолай. Кейин нима қилса-қилсин,— дебди-да, вазир билан бирга саройга жўнабди. Бахши эски-туски жулдурвақа кийимда бўлганлигидан вазир уни саройга киритмай кўчада қолдириб, тагига пўстак солдириб ўтқаздириб қўйибди.
«Хонни шу ерга олиб чиқаман,— дебди, вазир ўзига-ўзи. Бахшининг иззат обрўйи, қўшиқнинг қанчалик яхшилигини бир билиб қўйсин. Зеро, ҳадеганда қўшиқ билан дўмбирага тош отавермасин».
Бахшининг шундоққина рўбарўсида хонга тахт ясаттирибди-да, унинг олдига кирибди.
— Биргина бахшини зўрға топиб келдим. Эгни жуда юпун бўлганлигидан ташқарида қолдириб, кирдим. Чиқиб қўшиқ тингланг,—- дебди. Хон дарров кўна қолибди.
Хонни кўрган катта-кичик, шошиб-пишиб унга таъзим қилиб, иш-ишига қараб кетаверибди. Бахшининг олдида оломон гавжум эмиш. Хон девкомат бахшини кўриб, уни сўз билан мот қилмоқчи бўлиб:
— Сен бу ерда нима қилиб юрибсан номозгарнинг соясидай бўлиб, — дебди. Бахши жойидан туриб, кўринишдан жуда йўғон, аммо ақли калта подшоҳга қараб:
—Сиз бу ерда нима қилиб юрибсиз туянинг думидай бўлиб, — деб жавоб қайтарибди. Хон бахши қайтарган жавобнинг чин маъносини англаб-англамай қофияга қараб тозаям кулибди. Кейин кулгидан зўрға тўхтаб, вазирга қараб:
— Майли бахшинг қўшиғини айтса-айта қолсин. Вазирнинг имоси билан бахши достон бошлабди. Бир пасда тумонат одам йиғилибди. Бахши дам йиғлатиб, дам кулдириб тозаям куйлабди.
Хоннинг бор-йўқлигини ҳеч ким хаёлига ҳам келтирмабди. Ҳамма бахшига офаринлар айтиб, олқишлабди. Қўшиқ хонга ҳам таъсир қилиб, аввалги фармонини бекор қилиб, «Бахшилар қўшиғини куйлаб, дўмбирасини чертаверсин», деб фармони олий битибди.

Дўмбира билан Булбул

…Булбул дўмбира билан баҳслашиб қолибди: «Мен мингта куй-наъма биламан», деб мақтанибди. Дўмбира булбулга ҳеч нима демай наьмасини чала бошлабди. Лекин бир минг бир наьмага етганда булбул дўмбиранинг қулоғига қўниб шундай деган экан: «Бас қил, сенга қойил қолдим. Мендан кўра хам кўп ва хўп билар экансан”.
Шундан буён дўмбира тилга кирганда, бас, булбул куйлашдан тўхтаркан-да, секингина созчи ёнига учиб келиб ҳомушгина ўтириб куй тингларкан…